Γράφει ο Νίκος Γκάτσιος

Δεκέμβριος του 1978. Οι Boney M. βρίσκονται στη Μόσχα για μια σειρά εμφανίσεων που μοιάζουν σχεδόν απίστευτες για τα δεδομένα του Ψυχρού Πολέμου. Το δυτικό γερμανικό συγκρότημα έχει λάβει ειδική άδεια να εμφανιστεί στη Σοβιετική Ένωση, θα πραγματοποιήσει δέκα συναυλίες και θα φωτογραφηθεί ακόμη και στην Κόκκινη Πλατεία.

Υπάρχει, όμως, ένας όρος που δεν επιδέχεται διαπραγμάτευση: ένα συγκεκριμένο τραγούδι δεν πρόκειται να ακουστεί στη Μόσχα.

Το τραγούδι είναι φυσικά το «Rasputin».

Μια disco επιτυχία που μετατρέπει έναν από τους πιο αμφιλεγόμενους χαρακτήρες της ρωσικής Ιστορίας σε πρωταγωνιστή ενός ξέφρενου χορευτικού κομματιού. Για το διεθνές κοινό, ήταν ένα από τα πιο εθιστικά τραγούδια της εποχής. Για τις σοβιετικές αρχές, όμως, η ανάλαφρη και προκλητική εκδοχή μιας τόσο ευαίσθητης ιστορικής προσωπικότητας ήταν υπερβολικά άβολη.

Και κάπως έτσι, ένα disco τραγούδι κατάφερε να συναντήσει την Ιστορία, την πολιτική και έναν από τους μεγαλύτερους θρύλους της Ρωσίας.

Ποιος ήταν πραγματικά ο Γκριγκόρι Ρασπούτιν;

Για να καταλάβουμε γιατί το «Rasputin» των Boney M. προκάλεσε αντιδράσεις, πρέπει πρώτα να επιστρέψουμε στη Ρωσία των αρχών του 20ού αιώνα.

Ο Γκριγκόρι Ρασπούτιν γεννήθηκε στη Σιβηρία και έγινε γνωστός ως θρησκευτικός μυστικιστής με ιδιαίτερη επιρροή στην αυτοκρατορική αυλή. Παρότι συχνά αποκαλείται «τρελός μοναχός», στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ κανονικά χειροτονημένος μοναχός.

Η ζωή του άλλαξε όταν κατάφερε να πλησιάσει την οικογένεια του τσάρου Νικολάου Β΄ και ιδιαίτερα την τσαρίνα Αλεξάνδρα.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε η σχέση του με τον μοναχογιό του αυτοκρατορικού ζεύγους, τον Αλεξέι, ο οποίος έπασχε από αιμορροφιλία. Η Αλεξάνδρα πίστευε ότι η παρουσία, οι προσευχές και η παρέμβαση του Ρασπούτιν μπορούσαν να βοηθήσουν το παιδί κατά τη διάρκεια των επικίνδυνων αιμορραγικών επεισοδίων του.

Όταν η κατάσταση του Αλεξέι παρουσίαζε βελτίωση μετά την παρέμβαση του Ρασπούτιν, η εμπιστοσύνη της αυτοκράτειρας προς το πρόσωπό του ενισχυόταν ακόμη περισσότερο.

Από εκείνο το σημείο και μετά, ο Ρασπούτιν απέκτησε πρόσβαση σε έναν κόσμο όπου η εξουσία, η θρησκεία, η πολιτική και οι προσωπικές σχέσεις ήταν στενά δεμένες μεταξύ τους.

Από μυστικιστής σε «σκοτεινό» σύμβουλο της αυλής

Η αυξανόμενη επιρροή του Ρασπούτιν προκάλεσε έντονες αντιδράσεις.

Οι αντίπαλοί του τον παρουσίαζαν ως απατεώνα, αδίστακτο γυναικοκατακτητή και άνθρωπο που ασκούσε δυσανάλογη πολιτική επιρροή στην αυτοκρατορική οικογένεια. Παράλληλα, η στενή σχέση του με την Αλεξάνδρα τροφοδότησε φήμες ότι οι δυο τους ήταν εραστές.

Η ιστορική έρευνα, ωστόσο, δεν έχει βρει αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν μια ερωτική σχέση μεταξύ τους.

Οι φήμες αυτές ήταν ιδιαίτερα χρήσιμες στους πολιτικούς αντιπάλους του Ρασπούτιν, καθώς μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για να πλήξουν όχι μόνο τον ίδιο αλλά και το κύρος της αυτοκρατορικής οικογένειας.

Ωστόσο, ο μύθος είχε ήδη αρχίσει να παίρνει τη δική του ζωή.

Και δεκαετίες αργότερα, οι Boney M. θα έπαιρναν όλα αυτά τα στοιχεία —την εξουσία, τις φήμες, το σεξ, το μυστήριο και τη βίαιη δολοφονία— και θα τα μετέτρεπαν σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα disco τραγούδια όλων των εποχών.

Πώς ο Ρασπούτιν έγινε disco icon

Το «Rasputin» δημιουργήθηκε από τον Frank Farian, μαζί με τους George Reyam και Fred Jay.

Το τραγούδι συμπεριλήφθηκε στο τρίτο άλμπουμ των Boney M., Nightflight to Venus, και κυκλοφόρησε ως single το 1978, σε μια περίοδο κατά την οποία το συγκρότημα βρισκόταν στην κορυφή της διεθνούς pop και disco σκηνής.

Οι Liz Mitchell, Marcia Barrett, Maizie Williams και Bobby Farrell είχαν ήδη γνωρίσει τεράστια επιτυχία με τραγούδια όπως τα «Rivers of Babylon» και «Brown Girl in the Ring».

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το «Rasputin» ήταν μια μάλλον παράτολμη ιδέα.

Ποιος θα περίμενε ότι η ζωή ενός Ρώσου μυστικιστή θα μπορούσε να γίνει χορευτική επιτυχία;

Ο Farian, όμως, κατάφερε να συνδυάσει μια ιστορική αφήγηση με ένα εκρηκτικό disco beat, δυναμικά κρουστά, μπάσο, παλαμάκια και μια μελωδία που παραπέμπει ηχητικά στην Ανατολική Ευρώπη.

Το αποτέλεσμα ήταν σχεδόν παράλογο — και ακριβώς γι’ αυτό τόσο αποτελεσματικό.

Η μουσική πίσω από το Rasputin

Ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία του τραγουδιού είναι η μελωδική του ταυτότητα.

Η εισαγωγή παραπέμπει σε μπαλαλάικα, ενώ κατά καιρούς έχει επισημανθεί ομοιότητα με το παραδοσιακό τουρκικό τραγούδι «Kâtibim». Οι συζητήσεις για αυτή τη συγγένεια ξεκίνησαν ήδη από την εποχή της κυκλοφορίας του, αν και οι Boney M. αρνήθηκαν ότι το τραγούδι αποτέλεσε άμεση πηγή έμπνευσης.

Πέρα όμως από τις μουσικές αναφορές, υπάρχει ένα ακόμη ιδιαίτερο στοιχείο στην ηχογράφηση.

Η ανδρική φωνή που ακούμε στο τραγούδι δεν ανήκει στον Bobby Farrell. Είναι η φωνή του ίδιου του Frank Farian.

Ο Farrell, ωστόσο, ήταν εκείνος που μετέτρεψε το «Rasputin» σε ένα ολοκληρωμένο σκηνικό θέαμα. Οι χαρακτηριστικές κινήσεις του, η θεατρικότητα και η εκρηκτική του παρουσία έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της εικόνας του τραγουδιού.

Στο αφηγηματικό μέρος ακούγεται επίσης ο Bill Swisher, φίλος του Farian, ο οποίος συμμετείχε ως αφηγητής.

Όταν η Ιστορία έγινε τραγούδι

Οι στίχοι του «Rasputin» ακολουθούν την άνοδο του μυστηριώδους Σιβηριανού στην αυτοκρατορική αυλή.

Παρουσιάζουν έναν άνδρα που διαθέτει θρησκευτική επιρροή, πολιτική δύναμη και έντονη γοητεία πάνω στις γυναίκες. Παράλληλα, το τραγούδι αναφέρεται στη σχέση του με την τσαρίνα και στις φήμες γύρω από την προσωπική του ζωή.

Η περίφημη φράση «Russia’s greatest love machine» συμπυκνώνει ακριβώς αυτή την υπερβολική εικόνα.

Φυσικά, το τραγούδι δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιστορικό ντοκουμέντο.

Αντίθετα, είναι ένα μουσικό κοκτέιλ από πραγματικά γεγονότα, φήμες και θρύλους που είχαν ήδη δημιουργηθεί γύρω από τον Ρασπούτιν.

Και αυτή ακριβώς η υπερβολή είναι που το έκανε τόσο διασκεδαστικό.

Η δολοφονία του Ρασπούτιν και ο μύθος του «αθάνατου»

Η πιο διάσημη σκηνή της ιστορίας αφορά φυσικά τη δολοφονία του.

Τον Δεκέμβριο του 1916, μια ομάδα Ρώσων αριστοκρατών, με κεντρικό πρόσωπο τον πρίγκιπα Φέλιξ Γιουσούποφ, οργάνωσε τη δολοφονία του Ρασπούτιν στο ανάκτορο Μόικα της Αγίας Πετρούπολης.

Η μεταγενέστερη αφήγηση του Γιουσούποφ παρουσίαζε τον Ρασπούτιν ως σχεδόν υπερφυσικό πλάσμα.

Σύμφωνα με αυτή την εκδοχή, οι συνωμότες έβαλαν δηλητήριο σε γλυκά και κρασί. Όταν υποτίθεται ότι το δηλητήριο δεν τον επηρέασε, ακολούθησαν πυροβολισμοί. Ο Ρασπούτιν φέρεται να επέζησε, προσπάθησε να διαφύγει και τελικά κατέληξε στα παγωμένα νερά του ποταμού.

Η ιστορία είναι τόσο κινηματογραφική, ώστε ήταν σχεδόν βέβαιο ότι θα περνούσε στη λαϊκή κουλτούρα.

Υπάρχει, όμως, ένα σημαντικό πρόβλημα: τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιβεβαιώνουν αυτή τη δραματική εκδοχή.

Η νεκροψία δεν τεκμηριώνει δηλητηρίαση ή θάνατο από πνιγμό. Η πιο πιθανή αιτία θανάτου ήταν ένας πυροβολισμός στο κεφάλι από κοντινή απόσταση.

Με άλλα λόγια, η πραγματικότητα ήταν αρκετά πιο πεζή από τον θρύλο.

Αλλά ο θρύλος ήταν ήδη πολύ δυνατός για να πεθάνει.

Γιατί απαγορεύτηκε το Rasputin στη Μόσχα;

Και φτάνουμε στο πιο παράξενο κεφάλαιο της ιστορίας του τραγουδιού.

Τον Δεκέμβριο του 1978, οι Boney M. έφτασαν στη Μόσχα για μια σειρά συναυλιών. Η επίσκεψη είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι εμφανίσεις δυτικών pop καλλιτεχνών στη Σοβιετική Ένωση ήταν εξαιρετικά περιορισμένες.

Το συγκρότημα πραγματοποίησε δέκα συναυλίες και γνώρισε εντυπωσιακή υποδοχή.

Ωστόσο, οι σοβιετικές αρχές έθεσαν έναν σαφή περιορισμό: το «Rasputin» δεν θα παιζόταν.

Η απόφαση είναι εύκολο να γίνει κατανοητή μέσα στο πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον της εποχής. Ένα τραγούδι που παρουσίαζε έναν αμφιλεγόμενο άνθρωπο της τσαρικής αυλής μέσα από σεξουαλικά υπονοούμενα, χιούμορ και disco ρυθμό δεν ήταν ακριβώς η εικόνα που ήθελε να προβάλλει η σοβιετική εξουσία για τη ρωσική Ιστορία.

Έτσι, ένα τραγούδι που ήταν τεράστια επιτυχία στη Δύση έμεινε εκτός του προγράμματος των συναυλιών στη Μόσχα.

Οι Boney M. αψήφησαν τις απαγορεύσεις στην Πολωνία

Η ιστορία, όμως, δεν τελείωσε εκεί.

Το 1979, οι Boney M. εμφανίστηκαν στο Φεστιβάλ του Σόποτ, στην τότε κομμουνιστική Πολωνία. Παρά τις αντιρρήσεις των αρχών, το συγκρότημα αποφάσισε να συμπεριλάβει το «Rasputin» στο πρόγραμμά του.

Το κοινό, φυσικά, γνώριζε πολύ καλά τι ήθελε να ακούσει.

Η Liz Mitchell έχει θυμηθεί ότι οι θεατές ζητούσαν επίμονα το τραγούδι και τελικά οι Boney M. δεν μπορούσαν να αγνοήσουν την αντίδρασή τους.

Η εμφάνιση μεταδόθηκε ζωντανά από το ραδιόφωνο. Όταν, ωστόσο, προβλήθηκε τηλεοπτικά την επόμενη ημέρα, το «Rasputin» είχε αφαιρεθεί.

Για ακόμη μία φορά, η πολιτική προσπάθησε να σταματήσει ένα τραγούδι.

Για ακόμη μία φορά, το κοινό είχε διαφορετική άποψη.

«Το Rasputin κάνει τους ανθρώπους να χορεύουν»

Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο παράξενο χαρακτηριστικό της συγκεκριμένης επιτυχίας.

Πέρασαν δεκαετίες από την κυκλοφορία της και το «Rasputin» εξακολουθεί να προκαλεί την ίδια αντίδραση: μόλις αρχίσει η εισαγωγή, το σώμα σχεδόν αυτόματα ακολουθεί τον ρυθμό.

Η Liz Mitchell έχει μιλήσει με χιούμορ για αυτή τη διαχρονική δύναμη του τραγουδιού, παρατηρώντας ότι ειδικά οι άνδρες συχνά αρχίζουν να χορεύουν και να συμπεριφέρονται «ανόητα» μόλις ακούσουν τις πρώτες νότες.

Ίσως επειδή το «Rasputin» δεν ζητά από τον ακροατή να πάρει στα σοβαρά ούτε την Ιστορία ούτε τον εαυτό του.

Είναι ένα τραγούδι που παίρνει έναν από τους πιο μυστηριώδεις ανθρώπους της ρωσικής Ιστορίας, τον βάζει πάνω σε ένα disco beat και τον μετατρέπει σε pop ήρωα.

Και αυτό, από μόνο του, είναι μια μικρή πολιτιστική παραδοξότητα.

Μια disco επιτυχία που άντεξε στον χρόνο

Το «Rasputin» έγινε τεράστια διεθνής επιτυχία. Έφτασε στο Νο1 στη Δυτική Γερμανία, την Αυστρία και την Αυστραλία, ενώ στη Μεγάλη Βρετανία ανέβηκε μέχρι τη δεύτερη θέση.

Παρ’ όλα αυτά, η πραγματική του επιτυχία δεν μετριέται μόνο από τα charts.

Το τραγούδι πέρασε από τη δεκαετία του ’70 στις επόμενες γενιές, επιβίωσε από την αλλαγή των μουσικών τάσεων και παρέμεινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια των Boney M.

Ο λόγος είναι απλός αλλά όχι αυτονόητος.

Το «Rasputin» έχει ρυθμό, χιούμορ, ιστορία, σεξ, μυστήριο, πολιτική ίντριγκα και ένα ρεφρέν που δύσκολα ξεχνιέται.

Είναι ταυτόχρονα disco τραγούδι και ποπ αφήγημα.

Ο Bobby Farrell και η τελευταία επιστροφή στη Ρωσία

Η ιστορία του «Rasputin» απέκτησε έναν ακόμη παράξενο επίλογο χρόνια αργότερα.

Μετά τη διάλυση της αυθεντικής σύνθεσης των Boney M., ο Bobby Farrell συνέχισε να εμφανίζεται με δικό του σχήμα και να περιοδεύει με το όνομα των Boney M.

Στις 29 Δεκεμβρίου 2010, βρισκόταν στην Αγία Πετρούπολη, όπου επρόκειτο να εμφανιστεί με το συγκρότημά του.

Η Ρωσία πλέον δεν ήταν η Σοβιετική Ένωση του 1978. Το τραγούδι που κάποτε είχε αποκλειστεί από τις συναυλίες των Boney M. μπορούσε πλέον να ακούγεται ελεύθερα.

Η ειρωνεία της Ιστορίας είναι πως ο άνθρωπος που είχε συνδέσει όσο κανείς άλλος την εικόνα του με τον χορευτικό Ρασπούτιν επέστρεψε στη Ρωσία δεκαετίες μετά την περίφημη απαγόρευση.

Από τον Ρασπούτιν των ανακτόρων στον Ρασπούτιν της disco

Ο πραγματικός Γκριγκόρι Ρασπούτιν ήταν μια σύνθετη και αμφιλεγόμενη ιστορική προσωπικότητα. Ο άνθρωπος που έφτασε μέχρι την καρδιά της τσαρικής αυλής, απέκτησε τεράστια επιρροή, έγινε αντικείμενο πολιτικής προπαγάνδας και τελικά δολοφονήθηκε, πέρασε στην Ιστορία μέσα από έναν τεράστιο όγκο μύθων.

Οι Boney M. δεν επιχείρησαν να ξεχωρίσουν την απόλυτη αλήθεια από τον θρύλο.

Έκαναν κάτι πολύ διαφορετικό.

Πήραν τον μύθο και τον έκαναν μουσική.

Και ίσως γι’ αυτό το «Rasputin» να παραμένει τόσο διαχρονικό. Γιατί μέσα σε τέσσερα περίπου λεπτά καταφέρνει να μετατρέψει ένα σκοτεινό κεφάλαιο της ρωσικής Ιστορίας σε μια γιορτή της disco.

Ένα τραγούδι που κάποτε δεν επιτρεπόταν να ακουστεί στη Μόσχα, τελικά κατάφερε να ακουστεί σχεδόν παντού.

Και κάθε φορά που ξεκινά εκείνο το χαρακτηριστικό beat, ο Ρασπούτιν επιστρέφει.

Όχι στα ανάκτορα.

Στην πίστα.