Γράφει ο Νίκος Γκάτσιος

Μια πρωτοπόρος σε έναν ανδροκρατούμενο κόσμο

Σε μια εποχή όπου ο ελληνικός κινηματογράφος έκανε τα πρώτα του βήματα μέσα σε τεχνικές δυσκολίες, οικονομικούς περιορισμούς και κοινωνικές προκαταλήψεις, η Μαρία Πλυτά τόλμησε να διεκδικήσει θέση πίσω από την κάμερα. Όχι απλώς ως δημιουργός, αλλά ως η πρώτη Ελληνίδα σκηνοθέτρια που έσπασε ένα κατεστημένο βαθιά ριζωμένο στην πατριαρχική δομή της εποχής.

Σε χρόνια όπου τα γυρίσματα γίνονταν με αυτοσχέδιους φωτισμούς, τα σκηνικά στήνονταν πρόχειρα και το κόστος του φιλμ απειλούσε κάθε παραγωγή, η Πλυτά δεν περιορίστηκε σε έναν ρόλο «διακοσμητικό». Αντιθέτως, επέβαλε τη δική της δημιουργική ταυτότητα, δίνοντας στο ελληνικό σινεμά μια θαρραλέα γυναικεία ματιά.

Από τη λογοτεχνία στη μεγάλη οθόνη

Γεννημένη στη Θεσσαλονίκη στις 26 Νοεμβρίου 1915, η Πλυτά έζησε πολέμους, κατοχή, δικτατορίες και κοινωνικές αναταραχές — εμπειρίες που σφράγισαν το έργο της. Πριν ακόμη ασχοληθεί με τον κινηματογράφο, είχε ήδη εκδώσει τα μυθιστορήματα «Δεμένα φτερά» και «Οι Αλυσίδες».

Η είσοδός της στο σινεμά δεν ήταν προδιαγεγραμμένη. Όπως είχε παραδεχθεί σε παλαιότερη συνέντευξή της, βρέθηκε στον χώρο της παραγωγής και της καλλιτεχνικής διεύθυνσης από ανάγκη, σε μια περίοδο που μια γυναίκα έπρεπε — σύμφωνα με τα στερεότυπα — να είναι οικονομικά ισχυρή για να διεκδικήσει θέση στον χώρο.

Το σκηνοθετικό ντεμπούτο και οι πρώτες επιτυχίες

Το 1948 σκηνοθετεί την πρώτη της ταινία, «Τ’ Αρραβωνιάσματα», βασισμένη σε έργο του Δημήτρης Μπόγρης, με πρωταγωνιστή τον Αιμίλιος Βεάκης. Παρά τις δυσκολίες της παραγωγής, η ταινία προβάλλεται το 1950 με επιτυχία.

Ακολουθεί η «Λύκαινα» με την Αλέκα Κατσέλη, μια ηθογραφία με κοινωνικές αποχρώσεις, ενώ στη συνέχεια σκηνοθετεί εμπορικά επιτυχημένες ταινίες όπως:

• «Βαφτιστικός» με τον Αλέκο Αλεξανδράκη

• «Εύα» με τους Μάνος Κατράκη και Ντίνος Ηλιόπουλο

• «Το Κορίτσι της Γειτονιάς» με τον Γιώργο Φούντα

Το 1956 περνά και στο μοντάζ με τη «Δούκισσα της Πλακεντίας», αποδεικνύοντας πως δεν περιοριζόταν σε έναν μόνο δημιουργικό ρόλο.

«Τζιπ, Περίπτερο και Αγάπη» – Η κοινωνία σε μετάβαση

Η αισθηματική κομεντί «Τζιπ, Περίπτερο και Αγάπη» (1957) παραμένει έως σήμερα από τις πιο αναγνωρίσιμες δουλειές της. Πίσω από το χιούμορ και τη ρομαντική πλοκή, η Πλυτά σχολίαζε διακριτικά την αλλαγή των κοινωνικών ηθών και τα στερεότυπα της ανδρικής κυριαρχίας.

Η σύγκρουση με το κατεστημένο

Η Πλυτά δεν συνεργάστηκε ποτέ με τη Finos Film, γεγονός που σημάδεψε την πορεία της. Η απόρριψη του φιλόδοξου σεναρίου της «Ανθρωπότητα Ώρα Μηδέν» ανέδειξε το κλίμα δυσπιστίας απέναντι στις γυναίκες δημιουργούς.

Οι απόψεις που εκφράζονταν τότε — ότι «η γυναίκα δεν πρέπει να είναι σκηνοθέτης» — δεν ήταν μεμονωμένες, αλλά αντανακλούσαν τη συνολική νοοτροπία της κινηματογραφικής βιομηχανίας της εποχής.

«Λουστράκος» και κοινωνικός ρεαλισμός

Το 1962 σκηνοθετεί τον «Λουστράκο», με τον Βασιλάκης Καΐλας στον πρώτο του πρωταγωνιστικό ρόλο, δίπλα στους Δημήτρης Παπαμιχαήλ και Δέσπω Διαμαντίδου. Το φιλμ, με εμφανείς επιρροές κοινωνικού ρεαλισμού, αποτυπώνει τη φτώχεια και τις κοινωνικές ανισότητες της μετεμφυλιακής Ελλάδας.

«Ο Ανήφορος» – Η γυναικεία ενηλικίωση

Με το δράμα «Ο Ανήφορος», η Πλυτά εστιάζει στη δύσβατη πορεία της γυναίκας σε μια κοινωνία βαθιά πατριαρχική. Η Ξένια Καλογεροπούλου και ο Γιάννης Φέρτης πρωταγωνιστούν σε μια ταινία που εξερευνά τη γυναικεία ταυτότητα και την κοινωνική πίεση.

Το μελόδραμα και η υποτίμηση

Παρότι γύρισε συνολικά 17 ταινίες με σημαντική εμπορική επιτυχία, η Πλυτά ταυτίστηκε με το μελόδραμα — ένα είδος που συχνά αντιμετωπίστηκε με υποτίμηση από την «ελίτ» κριτική. Ωστόσο, οι ταινίες της απηχούσαν τις ανάγκες και τα βιώματα του λαϊκού κοινού, αποτυπώνοντας με ειλικρίνεια την κοινωνική πραγματικότητα.

Η σκηνοθετική της πορεία ολοκληρώθηκε το 1970 με την «Άγνωστη της Νύχτας», σε μια περίοδο που το ελληνικό σινεμά άλλαζε ριζικά.

Η υστεροφημία και η αποκατάσταση

Η Μαρία Πλυτά έφυγε από τη ζωή στις 4 Μαρτίου 2006, έχοντας στο ενεργητικό της όχι μόνο τον τίτλο της πρώτης Ελληνίδας σκηνοθέτριας, αλλά και την τιμητική διάκριση ως η πρώτη καλλιτέχνιδα που έλαβε τιμητική σύνταξη.

Σήμερα, η συμβολή της στον ελληνικό κινηματογράφο επανεκτιμάται. Για τους γνώστες, παραμένει μια μορφή-σύμβολο: η γυναίκα που άνοιξε δρόμους εκεί όπου οι πόρτες ήταν κλειστές.