Γράφει ο Νίκος Γκάτσιος

Υπάρχουν δίσκοι που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία. Υπάρχουν άλλοι που έγιναν κλασικοί. Και υπάρχουν εκείνοι οι σπάνιοι δίσκοι που μοιάζουν να ξεπερνούν την ίδια τη μουσική και να μετατρέπονται σε πολιτιστικό σύμβολο.

Το Led Zeppelin IV, που κυκλοφόρησε το 1971, ανήκει αναμφισβήτητα στην τελευταία κατηγορία.

Χωρίς επίσημο τίτλο στο εξώφυλλο, χωρίς καν το όνομα του συγκροτήματος να εμφανίζεται μπροστά, το τέταρτο άλμπουμ των Led Zeppelin θα μπορούσε θεωρητικά να μοιάζει με ένα αίνιγμα.

Στην πραγματικότητα, όμως, μέσα του έκρυβε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια στην ιστορία του rock.

Το Stairway to Heaven, το Black Dog, το Rock and Roll, το Going to California και το When the Levee Breaks δεν ήταν απλώς τραγούδια ενός επιτυχημένου album. Ήταν οι ψηφίδες ενός δίσκου που έδειξε μέχρι πού μπορούσε να φτάσει ένα rock συγκρότημα στις αρχές της δεκαετίας του ’70.

Μετά το Led Zeppelin III, το συγκρότημα ήθελε κάτι διαφορετικό

Οι Led Zeppelin είχαν ήδη κατακτήσει την κορυφή.

Τα τρία πρώτα άλμπουμ τους είχαν δημιουργήσει έναν τεράστιο πυρήνα θαυμαστών, όμως το Led Zeppelin III είχε προκαλέσει αντιδράσεις επειδή άφηνε περισσότερο χώρο σε ακουστικές και folk επιρροές.

Οι Jimmy Page και Robert Plant δεν ενδιαφέρονταν να επαναλάβουν απλώς τη συνταγή που είχε λειτουργήσει.

Αντίθετα, ήθελαν να δημιουργήσουν έναν δίσκο στον οποίο όλα τα διαφορετικά πρόσωπα των Led Zeppelin θα μπορούσαν να συνυπάρξουν.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα album που μπορούσε μέσα σε λίγα λεπτά να μετακινηθεί από το βαρύ blues rock στο folk, από το hard rock σε πιο μυστικιστικές και ατμοσφαιρικές στιγμές.

Αυτή ακριβώς η πολυμορφία έγινε ένα από τα μεγαλύτερα όπλα του.

Ηχογραφήσεις στο Headley Grange

Ένα σημαντικό κομμάτι της μαγείας του Led Zeppelin IV βρίσκεται στον χώρο όπου ηχογραφήθηκε μεγάλο μέρος του υλικού.

Το συγκρότημα εγκαταστάθηκε στο Headley Grange, μια παλιά εξοχική κατοικία στο Hampshire της Αγγλίας.

Ο χώρος δεν έμοιαζε σε τίποτα με ένα συμβατικό studio.

Και αυτό ακριβώς άρεσε στον Jimmy Page.

Το συγκρότημα μπορούσε να ζήσει και να δουλέψει μαζί, μακριά από την πίεση ενός παραδοσιακού στούντιο, ενώ οι ιδιαίτερες ακουστικές του χώρου έδιναν έναν ξεχωριστό χαρακτήρα στις ηχογραφήσεις.

Ο μηχανικός ήχου Andy Johns έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αποτύπωση αυτού του ήχου.

Αντί να προσπαθήσει να κάνει την ηχογράφηση υπερβολικά «καθαρή», διατήρησε μεγάλο μέρος της φυσικής αίσθησης του χώρου.

Και κάπως έτσι, η ατμόσφαιρα του Headley Grange πέρασε μέσα στη μουσική.

Και τότε γεννήθηκε το Stairway to Heaven

Κάπου ανάμεσα στις ηχογραφήσεις βρισκόταν ένα τραγούδι που θα άλλαζε για πάντα την ιστορία των Led Zeppelin.

Το Stairway to Heaven.

Η σύνθεση ξεκίνησε από τον Jimmy Page, ενώ ο Robert Plant έγραψε τους στίχους.

Το τραγούδι εξελίσσεται σταδιακά, ξεκινώντας σχεδόν ψιθυριστά και καταλήγοντας σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά rock ξεσπάσματα όλων των εποχών.

Η δομή του ήταν ασυνήθιστη για ένα rock τραγούδι.

Δεν ακολουθούσε μια απλή φόρμουλα κουπλέ-ρεφρέν.

Αντίθετα, μεγάλωνε συνεχώς.

Η κιθάρα γινόταν όλο και πιο έντονη, τα τύμπανα του John Bonham έμπαιναν δυναμικά και η φωνή του Plant οδηγούσε το κομμάτι προς την κορύφωσή του.

Στο τέλος, το solo του Page έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα κιθαριστικά περάσματα στην ιστορία του rock.

Το Stairway to Heaven έγινε μύθος χωρίς να κυκλοφορήσει ως single

Ένα από τα παράδοξα του τραγουδιού είναι ότι δεν κυκλοφόρησε ως κανονικό single στη Βρετανία ή στις ΗΠΑ.

Παρόλα αυτά, έγινε ένα από τα πιο γνωστά τραγούδια στην ιστορία της rock μουσικής.

Ραδιοφωνικοί σταθμοί το έπαιζαν ξανά και ξανά και οι ζωντανές εκτελέσεις του έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι των συναυλιών των Led Zeppelin.

Με τα χρόνια, το Stairway to Heaven απέκτησε σχεδόν μυθικές διαστάσεις.

Και μαζί του μεγάλωσε και η συζήτηση για το νόημα των στίχων.

Ο Robert Plant έχει δώσει διαφορετικές εξηγήσεις κατά καιρούς, όμως η αμφισημία ήταν μέρος της γοητείας του.

Black Dog: Το τραγούδι που ανοίγει τον δίσκο

Αν το Stairway είναι η πιο μυστηριακή πλευρά του album, το Black Dog είναι η απόλυτα rock πλευρά του.

Το τραγούδι ανοίγει το Led Zeppelin IV με ένα από τα χαρακτηριστικότερα riffs του Jimmy Page.

Ο τίτλος προέκυψε από έναν μαύρο σκύλο που κυκλοφορούσε γύρω από το Headley Grange, αν και η ιστορία πίσω από το τραγούδι δεν αφορά το ζώο.

Ο συνδυασμός του κιθαριστικού riff, της φωνής του Plant και των τυμπάνων του Bonham δημιουργεί ένα κομμάτι που συμπυκνώνει σχεδόν όλα όσα αντιπροσώπευαν οι Led Zeppelin.

Δύναμη, blues, groove και αυτοπεποίθηση.

Rock and Roll: Η στιγμή που το rock επιστρέφει στις ρίζες του

Το Rock and Roll γεννήθηκε μέσα από ένα jam.

Η μπάντα βρισκόταν στο Headley Grange και η μουσική εξελισσόταν αυθόρμητα.

Ο John Bonham άρχισε να παίζει ένα χαρακτηριστικό drum pattern και οι υπόλοιποι μουσικοί μπήκαν σταδιακά.

Το αποτέλεσμα ήταν ένας φόρος τιμής στο rock ‘n’ roll των προηγούμενων δεκαετιών.

Ο τίτλος τα έλεγε όλα.

Δεν χρειαζόταν περίπλοκη φιλοσοφία.

Χρειαζόταν μόνο ένα δυνατό riff, τα τύμπανα του Bonham και η φωνή του Plant.

Το Going to California και η πιο ήσυχη πλευρά των Led Zeppelin

Το album όμως δεν είναι μόνο ένταση.

Το Going to California δείχνει το πιο ακουστικό και ευαίσθητο πρόσωπο του συγκροτήματος.

Η κιθάρα του Page και η φωνή του Plant δημιουργούν μια ατμόσφαιρα που μοιάζει σχεδόν μακριά από τον σκληρό ήχο των υπόλοιπων τραγουδιών.

Και αυτή ακριβώς η αντίθεση κάνει το album τόσο ενδιαφέρον.

Οι Led Zeppelin δεν φοβήθηκαν να χαμηλώσουν την ένταση.

Ήξεραν ότι για να λειτουργήσει μια έκρηξη, χρειάζεται προηγουμένως και σιωπή.

Το When the Levee Breaks και ο John Bonham

Αν υπάρχει ένα τραγούδι που αποδεικνύει γιατί ο John Bonham θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους drummer στην ιστορία της rock, αυτό είναι το When the Levee Breaks.

Η βάση του τραγουδιού προέρχεται από το blues κομμάτι των Memphis Minnie και Kansas Joe McCoy του 1929.

Οι Led Zeppelin το μετέτρεψαν σε κάτι εντελώς διαφορετικό.

Ο ήχος των drums του Bonham έγινε θρυλικός.

Η ηχογράφηση πραγματοποιήθηκε με ιδιαίτερη τοποθέτηση των μικροφώνων και αξιοποίηση της ακουστικής του χώρου, δημιουργώντας έναν ήχο που έχει επηρεάσει αμέτρητους μουσικούς και παραγωγούς.

Το drum beat του τραγουδιού έχει χρησιμοποιηθεί και γίνει sample αμέτρητες φορές τις επόμενες δεκαετίες.

Το περίφημο εξώφυλλο

Και μετά υπάρχει το εξώφυλλο.

Ένας ηλικιωμένος άνδρας κρατά ένα μπαστούνι και ένα μάτσο κλαδιά.

Πίσω του βρίσκεται ένα παλιό σπίτι σε έναν λόφο.

Το παράξενο είναι ότι κανείς δεν χρειάζεται να δει το όνομα των Led Zeppelin για να αναγνωρίσει το album.

Το εξώφυλλο έγινε από μόνο του σύμβολο.

Η φωτογραφία του άνδρα προήλθε από μια παλιά φωτογραφία που βρήκε ο Robert Plant σε ένα παλαιοπωλείο, ενώ ο πίνακας που εμφανίζεται στο εσωτερικό του εξωφύλλου δημιουργήθηκε από τον καλλιτέχνη Barrington Colby.

Ακόμη και η απουσία τίτλου και ονόματος συγκροτήματος ήταν σκόπιμη.

Οι Led Zeppelin ήθελαν η μουσική να μιλήσει χωρίς να χρειάζεται ένα ακόμη εμπορικό μήνυμα στο εξώφυλλο.

Τα τέσσερα σύμβολα των Led Zeppelin

Στο εσωτερικό του album εμφανίζονται τέσσερα σύμβολα.

Ένα για κάθε μέλος του συγκροτήματος.

Ο Jimmy Page, ο Robert Plant, ο John Paul Jones και ο John Bonham επέλεξαν ή δημιούργησαν τα δικά τους σύμβολα.

Δεν υπήρχαν ονόματα.

Δεν υπήρχαν εξηγήσεις.

Το album άφηνε τον ακροατή να αναρωτηθεί.

Το σύμβολο του Page, μάλιστα, έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της αισθητικής των Led Zeppelin.

Ένα album που δεν χρειαζόταν τίτλο

Το γεγονός ότι το album είναι ευρύτερα γνωστό ως Led Zeppelin IV είναι από μόνο του παράξενο.

Επίσημα, ο δίσκος δεν έχει τυπωμένο τίτλο στο εξώφυλλο.

Για χρόνια αναφερόταν με διάφορες ονομασίες, όπως Four Symbols, Untitled ή ZoSo, όμως τελικά επικράτησε το Led Zeppelin IV.

Και ίσως αυτή η απουσία τίτλου να ταίριαζε απόλυτα στον χαρακτήρα του.

Δεν χρειαζόταν τίτλο.

Χρειαζόταν μόνο να ακούσεις τις πρώτες νότες.

Η εμπορική επιτυχία ήρθε μαζί με την ιστορική του αξία

Το album γνώρισε τεράστια εμπορική επιτυχία και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο επιτυχημένα rock άλμπουμ όλων των εποχών.

Οι πωλήσεις του έφτασαν σε δεκάδες εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως και η επιρροή του ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια της εποχής του.

Το σημαντικότερο, όμως, δεν ήταν μόνο οι αριθμοί.

Ήταν ότι το Led Zeppelin IV απέδειξε πως ένα rock album μπορούσε να είναι ταυτόχρονα βαρύ, μελωδικό, ακουστικό, πειραματικό και εμπορικό.

Δεν χρειάστηκε να επιλέξει μία μόνο ταυτότητα.

Ένας δίσκος που έγινε σημείο αναφοράς

Πολλά χρόνια μετά την κυκλοφορία του, το Led Zeppelin IV εξακολουθεί να ακούγεται σαν album και όχι σαν συλλογή τραγουδιών.

Και αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο επίτευγμά του.

Το Black Dog σε βάζει αμέσως στον κόσμο του.

Το Rock and Roll ανεβάζει την ένταση.

Το The Battle of Evermore ανοίγει μια πιο μυστηριακή πόρτα.

Το Stairway to Heaven κορυφώνει τη διαδρομή.

Το Going to California χαμηλώνει τους τόνους.

Και το When the Levee Breaks αφήνει πίσω του έναν από τους πιο χαρακτηριστικούς ήχους drums που καταγράφηκαν ποτέ.

Είναι ένας δίσκος με αρχή, μέση και τέλος.

Το Led Zeppelin IV δεν ήταν απλώς ένας δίσκος

Το 1971 οι Led Zeppelin κυκλοφόρησαν ένα album που δεν έμοιαζε να ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για το τι περίμενε η μουσική βιομηχανία από αυτούς.

Δεν έβαλαν τίτλο.

Δεν έβαλαν το όνομα του συγκροτήματος στο εξώφυλλο.

Δεν έκαναν το Stairway to Heaven ένα εύκολο single.

Και όμως, κατάφεραν να δημιουργήσουν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα και επιδραστικά rock albums όλων των εποχών.

Το Led Zeppelin IV δεν άντεξε απλώς στον χρόνο.

Έγινε κομμάτι του.

Και κάθε φορά που ακούγεται το πρώτο riff του Black Dog ή οι πρώτες νότες του Stairway to Heaven, είναι σαν να ανοίγει ξανά η πόρτα εκείνου του παλιού σπιτιού στο Headley Grange.

Εκεί όπου τέσσερις μουσικοί, ένας παραγωγός και μερικές από τις πιο δυνατές ιδέες της εποχής δημιούργησαν έναν δίσκο που θα έμενε για πάντα στην ιστορία.

Led Zeppelin IV. Ένα album χωρίς τίτλο, που απέκτησε τη δική του μυθολογία.