Σε έναν κόσμο όπου τα δεδομένα πολλαπλασιάζονται με ιλιγγιώδεις ρυθμούς και η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται να “καταλάβει” τα πάντα, ο Κορεάτης φιλόσοφος Μπιουνγκ-Τσουλ Χαν επανέρχεται με ένα επίκαιρο και αιχμηρό δοκίμιο για τη βαθιά παρακμή της αφήγησης. Το βιβλίο του, «Η Κρίση της αφήγησης», κυκλοφορεί πλέον και στην Ελλάδα από τις Εκδόσεις Opera, ανοίγοντας ένα κρίσιμο φιλοσοφικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν χάνεται η ικανότητά μας να διηγούμαστε ιστορίες;

Η αφήγηση ως πράξη νοήματος, όχι πληροφορίας

Ο Χαν υποστηρίζει ότι η τεχνητή νοημοσύνη, όσο εξελιγμένη κι αν γίνει, παραμένει χωρίς πνεύμα. Δεν μπορεί να αφηγηθεί με νόημα – μπορεί μόνο να επεξεργαστεί και να αναπαράγει πληροφορίες. Στον σύγχρονο κόσμο, όπου οι αφηγήσεις έχουν δώσει τη θέση τους σε αναλύσεις, στατιστικά και τάσεις, ο άνθρωπος χάνει σταδιακά τη βαθύτερη σχέση του με το νόημα και τη μνήμη. Η αφήγηση, λέει ο Χαν, δεν εξηγεί – αφήνει να εννοηθεί. Και αυτό είναι που την κάνει ανθρώπινη.

Η συγκλονιστική σιωπή του Ψαμμήτιχου: Μια παραβολή για την ουσία της αφήγησης

Μέσα από μια χαρακτηριστική αναφορά στον Ηρόδοτο, ο Χαν αναδεικνύει την αξία της αφήγησης χωρίς εξηγήσεις. Ο βασιλιάς Ψαμμήτιχος, αιχμάλωτος των Περσών, παραμένει απαθής βλέποντας την κόρη και τον γιο του να οδηγούνται στην ταπείνωση και στον θάνατο. Μόνο όταν αντικρίζει έναν ηλικιωμένο υπηρέτη του, ξεσπά. Αυτό το αινιγματικό ξέσπασμα –χωρίς εξήγηση– είναι, σύμφωνα με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, το θεμέλιο της γνήσιας αφήγησης. Δεν εξηγεί, δεν αναλύει. Απλώς καταθέτει.

Μια φιλοσοφική κραυγή μέσα στη σιωπή του υπερπληροφορημένου κόσμου

Η αφήγηση, όπως την περιγράφει ο Χαν, είναι σήμερα υπό εξαφάνιση. Ζούμε, όπως σημειώνει, σε έναν “κορεσμένο κόσμο”, όπου η υπερφόρτωση πληροφορίας καταπνίγει την ικανότητα για στοχασμό, για μύθο, για συγκίνηση. Και καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει περισσότερους ρόλους αφήγησης, ξεχνάμε ότι η ιστορία δεν είναι απλώς μεταφορά δεδομένων, αλλά μια πράξη βαθιάς κατανόησης και σχέσης.